Ochrona wierzycieli spółki z o.o. poprzez osobistą odpowiedzialność jej wspólników. Koncepcja odpowiedzialności przebijającej i nadużycia formy prawnej spółki w prawie niemieckim i polskim - Wiórek, Piotr Marcin (2016)
W niniejszej rozprawie o charakterze komparatystycznym poddano krytycznej analizie rozwiniętą w doktrynie i orzecznictwie niemieckim koncepcję odpowiedzialności przebijającej (Durchgriffshaftung) oraz rozwijane w doktrynie polskiej zbliżone do niej koncepcje nadużycia formy prawnej spółki, nadużycia osobowości prawnej oraz nadużycia prawa do posługiwania się formą osoby prawnej w zakresie, w jakim dotyczą one odpowiedzialności wspólników spółki z o.o. wobec jej wierzycieli. W sposób obszerny przedstawione zostały teoretyczne i dogmatyczne podstawy odpowiedzialności wspólników spółki z o.o. wobec jej wierzycieli na podstawie koncepcji odpowiedzialności przebijającej, a także poszczególne – rozwinięte w doktrynie i orzecznictwie niemieckim – grupy przypadków uzasadniających odpowiedzialność przebijającą (tzw. przypadki „przebicia”), które można zarazem określić jako przypadki nadużycia formy prawnej spółki. Przedstawiona została również krytyka koncepcji odpowiedzialności przebijającej w doktrynie i orzecznictwie niemieckim oraz w doktrynie polskiej. W ramach podjętej w niniejszej rozprawie komparatystycznej analizy o charakterze funkcjonalnym i kontekstowym niemiecki porządek prawny stanowił punkt odniesienia, natomiast polski porządek prawny – porządek docelowy. Celem rozprawy była mianowicie odpowiedź na pytanie, czy koncepcja odpowiedzialności przebijającej jest możliwa do przejęcia na grunt polskiego prawa spółek i czy jej zastosowanie jest celowe. Odpowiedź na to pytanie wymagała nie tylko pogłębionej analizy samej koncepcji „przebicia”, lecz również alternatywnych wobec niej podstaw prawnych odpowiedzialności wspólników spółki z o.o., a także zbadania metodologicznej i dogmatycznej dopuszczalności zastosowania tej koncepcji w prawie polskim. Przeprowadzona w rozprawie analiza prowadzi do wniosku, że koncepcja odpowiedzialności przebijającej jest możliwa do przejęcia w polskim prawie spółek na gruncie legis latae, a jej zastosowanie byłoby celowe w szczególnie drastycznych przypadkach nadużycia formy prawnej spółki z o.o. Koncepcja odpowiedzialności przebijającej stanowi jednak rozwiązanie o charakterze prawotwórczym i swoisty „wentyl bezpieczeństwa”, mający stanowić wyjątkowy instrument ochrony wierzycieli spółki z o.o. Jej nieumiejętne stosowanie mogłoby doprowadzić do osłabienia bezpieczeństwa obrotu i osłabić atrakcyjność spółki z o.o. jako formy prowadzenia działalności gospodarczej, zwłaszcza jeżeli weźmie się pod uwagę absolutny wręcz charakter tej odpowiedzialności. W swojej „klasycznej” postaci koncepcja „przebicia” uniemożliwia bowiem (zasadniczo) wspólnikom – z uwagi na jej obiektywny charakter – zwolnienie się z odpowiedzialności, chociażby poprzez wykazanie braku winy za zachowanie stanowiące nadużycie formy spółki z o.o. Dlatego też w uwagach i postulatach de lege ferenda zaproponowane zostało wprowadzenie do polskiego prawa upadłościowego przepisów przewidujących odpowiedzialność wspólników spółki z o.o. wobec jej wierzycieli, dzięki czemu wzmocniona zostanie ochrona wierzycieli spółki z o.o. w przypadkach nadużyć, przy jednoczesnym umożliwieniu wspólnikom zwolnienia się z tej odpowiedzialności poprzez wykazanie, że nie ponoszą oni winy za nadużycie.
Keywords: ochrona wierzycieli; spółka z o.o.; odpowiedzialność przebijająca; nadużycie formy prawnej spółki; unicestwienie egzystencji spółki; niedokapitalizowanie spółki; sztafeta spółek; faktyczna likwidacja; nadużycie instytucji; redukcja teleologiczna; redukcja celowościowa; odstępstwo od sensu językowego przepisu; odpowiedzialność deliktowa; ograniczenie indemnizacji do bezpośrednio poszkodowanego; szkoda bezpośrednia; szkoda pośrednia; stosunek szczególnego powiązania; obowiązki lojalności