Stvorennâ Ukraïnsʹkoï kozacʹkoï deržavi u perìod nacìonalʹno-vizvolʹnoï revolûcìï 1648–1657 rr. ta ïï organi vladi - Bojko, Ìgor (Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2022)
Aneksja ziem ukraińskich przez Rzeczpospolitą Obojga Narodów oraz stworzenie trudnej sytuacji społecznej, narodowej, religijnej i językowo-kulturowej przez polską magnaterię i szlachtę doprowadziły do licznych powstań, a ostatecznie do rewolucji narodowowyzwoleńczej, której przewodził Bohdan Chmielnicki. W istocie, zważywszy na charakter i cel, można ją utożsamiać z wielkimi rewolucjami, które w XVII i XVIII wieku objęły prawie całą Europę. Była to rewolucja społeczno-polityczna, o prawo do własnego państwa, której siłą był cały naród ukraiński, a przywódcami — oficerowie Kozacy i szlachta ukraińska. Burżuazja narodowa zaś, organizatorka i przywódca rewolucji zachodnioeuropejskich, na Ukrainie nie była wystarczająco liczna i silna. Walka narodu ukraińskiego o swoje prawa, która objęła całą Ukrainę, była istotą i zakresem, prawdziwą rewolucją — narodowowyzwoleńczą i antypoddaniową, albowiem rewolucje nie tylko są społeczno-gospodarcze. Rewolucja (z łac. revolutio — dosł. zamach stanu, radykalna zmiana, radykalna rewolucja w społeczeństwie, która prowadzi do likwidacji przestarzałego porządku społecznego i ustanowienia nowego postępowego politycznego reżimu) to radykalna zmiana w istniejącym państwie i systemie politycznym, a także w stosunkach społeczno-gospodarczych i innych, w których ludzie biorą udział (koniecznie!). Bez ich udziału mamy do czynienia nie z rewolucją, lecz zamachem stanu. Tak więc wojnę wyzwoleńczą lat 1648–1657 można bez wątpienia ocenić jako rewolucję. Masowe protesty nie tylko Kozaków, chłopów, mieszczan, lecz także przedstawicieli warstw uprzywilejowanych, w tym prawosławnej szlachty, wyższego duchowieństwa prawosławnego, dowódców kozackich, władz miejskich. Władze polskie podjęły działania zmierzające do całkowitego podboju Ukrainy. To nieuchronnie wywołałoby powstanie ludowe – rewolucję narodowowyzwoleńczą. Rewolucja narodowowyzwoleńcza 1648–1657 doprowadziła najpierw do powstania ukraińskiej autonomii państwowej i politycznej (w ramach Rzeczypospolitej), a później do niepodległego ukraińskiego państwa kozackiego. Był to drugi etap w historycznym procesie kształtowania się państwowości ukraińskiej – po Rusi Kijowskiej i Księstwie Halicko-Wołyńskim. Podstawą jego odrodzenia był system wojskowo-administracyjny, który rozwinął się na Siczy Zaporoskiej. Ukraińcy byli rdzeniem rewolucji wyzwoleńczej prowadzącej do niepodległości Ukrainy. Szczególna rola przypadła ukraińskim Kozakom. Innym ważnym elementem ukraińskiej państwowości tamtej epoki było ukształtowanie się w wyniku rewolucji ideologii ukraińskiej państwowości narodowej, którą przejęli nie tylko Kozacy i szlachta, ale także masy. Ważną rolę w tym procesie odegrała również Cerkiew prawosławna Ukrainy. Ówczesne ukraińskie państwo kozackie – z władzami centralnymi i lokalnymi, administracją, sądami i wojskiem, z własnym terytorium (które jednak nie miało jasno określonych granic, czasem zmieniało się w zależności od sytuacji w polityce zagranicznej) – było, jak sądzimy, demokratyczną republiką kierowaną przez wybieranego hetmana, ustrojowo zaś demokratycznym państwem unitarnym.
Keywords: ukraińskie państwo kozackie; hetmanat; rewolucja; państwowość; Ukraina; Ukraïnsʹka kozacʹka deržava; Getʹmanŝina; revolûcìâ; deržavnìstʹ; Ukraïna